Przez 25 lat przyjmowałam w swoim domu rodziny z dziećmi z różnymi wyzwaniami rozwojowymi. Widziałam setki rodziców, którzy przychodzili na terapię, konsultacje i warsztaty. I przez te ćwierć wieku miałam niepowtarzalną możliwość obserwować efekt Pigmaliona i Golema w najczystszej, codziennej formie – w słowach i gestach rodziców wobec własnych dzieci. Rodzice często mówili mi w gabinecie:
„Wierzę, że on kiedyś będzie samodzielny… że da radę”.
A potem, dosłownie pięć minut później, przy dziecku słuchałam zupełnie innego przekazu:

• „Załóż czapkę, bo na pewno się przeziębisz.”
• „Nie skacz, zaraz się przewrócisz.”
• „Nie dasz rady sam, mamo/dziecko pomoże.”
• „Uważaj, bo się uderzysz – zawsze się uderzasz.”

Te zdania padały automatycznie, z troski – ale w rzeczywistości budowały w dziecku przekonanie: „Jestem słaby, zagrożony, nieporadny”.
I mózg dziecka, zgodnie z mechanizmem predykcji (Friston, 2010), zaczynał szukać potwierdzeń tej prognozy. Dziecko przestawało próbować, bo „przecież i tak się nie uda” – klasyczny efekt Golema w domowym wydaniu.

Równolegle moje własne dzieci (w tym samym domu, w tym samym hałasie zabawek i terapii) były zajęte cały czas… ale nie terapią, tylko aktywnościami.
Bo od małego słyszeli:
„Spróbuj, dasz radę.”
„Jak się przewrócisz – wstaniesz, to normalne.”
„Sam umiesz, pokaż mi, jak to robisz.”
 

Różnica w rozwoju, samodzielności i pewności siebie między tymi dwiema grupami dzieci była porażająca – i doskonale zgadzała się z badaniami Rosenthala, Brophy’ego i Edena.

Pozytywne oczekiwania rodziców działają jak nawóz – przyspieszają rozwój nawet u dzieci z obiektywnymi trudnościami. Negatywne – jak herbicyd. Nie mogłam zmienić zachowań wszystkich rodziców – mogłam tylko tłumaczyć, pokazywać badania i prosić: „Zmień jedno zdanie dziennie”. Niektórzy zaczynali i po roku widzieli cud: dziecko, które „na pewno nie da rady” samo wiązało buty, samo wchodziło po schodach, samo mówiło „ja chcę spróbować”. To nie jest kwestia miłości – wszyscy rodzice kochali jednakowo mocno.
To jest kwestia oczekiwań wyrażanych w słowach i mikro-gestach.
Mózg dziecka słucha 24 godziny na dobę i buduje swoją rzeczywistość dokładnie na tym, co słyszy najczęściej.

Po 25 latach wiem jedno na pewno:
Efekt Pigmaliona i Golema działa najsilniej tam, gdzie jest najbliżej – w domu, w codziennych zdaniach rzucanych między kuchnią a salonem.
Naukowcy mogą to mierzyć w laboratoriach i szkołach, a ja widziałam to w oczach dzieci, które albo rozkwitały, albo powoli gasły – w zależności od tego, w co wierzyli ich rodzice… i jakie słowa im to codziennie potwierdzały. Jeśli jesteś rodzicem, opiekunem, terapeutą – pamiętaj:
Twoje oczekiwania nie są niewidzialne.
Są najsilniejszym narzędziem, jakie masz.

Anna Dobosz

Bibliografia:

1. Babad, E., Inbar, J., & Rosenthal, R. (1982). Pygmalion, Galatea, and the Golem… Journal of Educational Psychology, 74(4), 459–474.
2. Brophy, J. E. (1983). Research on the self-fulfilling prophecy and teacher expectations. Journal of Educational Psychology, 75(5), 631–661.
3. Dobosz A. "Dlaczego warto uczyć dziecko samodzielności?" Maja w Centrum 2025 r.
4. Eden, D., & Shani, A. B. (1982). Pygmalion goes to boot camp… Journal of Applied Psychology, 67(5), 581–586.
5. Friston, K. (2010). The free-energy principle: a unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127–138.
6. Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the classroom. Holt, Rinehart and Winston.
7. Rosenthal, R., & Rubin, D. B. (1978). Interpersonal expectancy effects: The first 345 studies. Behavioral and Brain Sciences, 1(3), 377–386.
8. Szumski, G., & Karwowski, M. (2019). Exploring the Pygmalion effect… Contemporary Educational Psychology, 59, 101785.
   

Zjęcie wygenerowane przez GROK.